TBC (19)

Website:
http://www.docs.vn
Email :
lienhe@docs.vn
Tel :
0918.775.368
Đại học quốc gia Hà Nội
Trờng Đại học khoa học x hội và nhân vănã
Khoa báo chí

tiểu luận
Môn: Các thể loại báo chí chính luận
Đề bài: Một số nhà báo cho rằng sinh viên báo chí không cần học
nhiều về thể loại mà chỉ cần đợc trang bị kiến thức về hai dạng tin và
bài, ý kiến của anh chị về vấn đề này.
Bài làm
Nhà văn Mỹ Marktwaen cho rằng: Nhà báo chỉ là những ngời
chép lại sự kiện. Thực tiễn báo chí đã phủ nhận quan điểm này. Báo chí
là một hoạt động có tính sáng tạo. Tuy nhiên, sự sáng tạo trong báo chí
phải nằm trong những giới hạn cho phép để đảm bảo đợc tính đặc thù
của nó. Một trong những giới hạn đó là lí thuyết về thể loại. Hiện nay,
nhiều nhà báo cho rằng chỉ cần viết bài sáng tạo để bài viết hay và hấp
dẫn là đủ. Do đó, trong nhà trờng sinh viên báo chí không cần học
nhiều về thể loại báo chí mà chỉ cần đợc trang bị kiến thức về hai dạng
tin và bài. Theo tôi, đây là một quan niệm sai lầm. Thể loại báo chí là
một trong những kiến thức nền tảng mà bất cứ sinh viên báo chí nào
cũng cần nắm vững nếu muốn trở thành một nhà báo thực thụ.
Tai sao thể loại báo chí lại có vai trò quan trọng nh vậy đối với
hoạt động thực tiễn của báo chí. Vấn đề này có thể đợc lí giải nh sau:
Thứ nhất, trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, lí thuyết luôn
là nền tảng cho thực tiến. Vấn đề là ở chỗ ứng dụng lí thuyết vào thực
tiễn nh thế nào để đạt hiệu quả cao nhất. Đối với báo chí cũng vậy.
Trong tất cả các lí thuyết về kỹ năng làm báo, lí thuyết về thể loại giữ
vai trò chi phối. Từ việc sử dụng thể loại nào sẽ quy định nhà báo phải
lựa chọn ngôn ngữ, phong cách phù hợp với thể loại đó.
Thứ hai, học thể loại sẽ giúp nhà báo lựa chọn thể loại phù hợp
với từng sự kiện. Mỗi sự kiện có tầm vóc, tính chất khác nhau. Do vậy,
thông tin về nó cũng phải đợc đa đến cho công chúng bằng những thể
2
loại báo chí khác nhau. Nhà báo không thể dùng thể loại tin để viết về
sự kiện Việt Nam gia nhập WTO. Ngợc lại, để viết về sự kiện vàng
tăng giá thì không thể sử dụng thể loại tờng thuật.
Thứ ba, đối với sinh viên biện chứng, việc nắm chắc kiến thức về
thể loại có tác dụng rất lớn trong việc giúp họ tìm ra đợc một hoặc một
vài thể loại sở trờng. Tìm ra thể loại phù hợp và đi sâu vào thể loại đó
là cơ sở quan trọng để họ tạo ra cho mình một phong cách riêng. Nhiều
nhà báo đợc biết đến nh một phong cách báo chí ở một thể loại xác
định: Huỳnh Dũng Nhân, Xuân Ba nổi tiếng nhờ phóng sự; Hồng
Thanh quang để lại dấu ấn bằng các bài phỏng vấn
Thứ t, sự đa dạng của các thể loại góp phần tạo nên sự đa dạng
cho các tác phẩm báo chí. Cùng một sự kiện có thể viết bằng nhiều thể
loại khác nhau. Vụ sập cầu Cần Thơ đợc thông tin đến công chúng
bằng rất nhiều bài viết ở các thể loại: tờng thuật, phỏng vấn, phóng sự,
ghi nhanh Độc giả đ ợc thởng thức các bài báo viết về các khía cạnh
khác nhau trong cùng một sự kiện những lối viết khác nhau.
Thứ năm, việc vận dụng thể loại thể hiện tính chuyên nghiệp
trong làm báo. Một tờ báo thực thụ là tờ báo mà các tác phẩm của nó
đợc viết theo các tlo nhất định. ở điểm này, thể loại góp phần tạo ra
nét riêng cho một tờ báo. Nếu nh ở tờ Nhân dân các thể loại dài hơn
nh: kí sự, phóng sự, bình luận giữ vai trò chủ đạo thì ở tờ Tuổi trẻ, thể
loại tin chiếm vị trí quan trọng.
Thứ sáu, việc nhà báo nắm chắc kiến thức về thể loại và viết theo
thể loại góp phần giữ gìn sự chuẩn mực trong ngôn ngữ biện chứng.
Trong biện chứng, ngôn ngữ cần trong sáng, chính xác, ngắn gọn. Nh -
ng mỗi thể loại lại yêu cầu một ngôn ngữ với sắc thái riêng: Tờng thuật
- trang trọng; kí giàu cảm xúc. Với xu hớng viết không theo thể
3
loại, nhà báo rất dễ sa vào tùy tiện trong sử dụng ngôn ngữ về lâu dài,
điều này sẽ làm mất chuẩn mực trong ngôn ngữ báo chí.
Thứ bảy, việc nhà báo viết theo thể loại xác định còn có tác dụng
tốt đối với ngời biên tập, trình bày báo trong việc chỉnh sửa và sắp xếp
bài viết. Không những vậy, các độc giả cũng sẽ dễ dàng hơn trong việc
tìm đợc bài báo đúng với thể loại mà mình yêu thích.
Nh vậy, đối với sinh viên báo chí, thể loại là kiến thức nền tảng
hết sức quan trọng. Tuy nhiên, giữa lý thuyết và thực tiễn có một
khoảng cách nhất định. Không phải nhà báo nào nắm chắc kiến thức về
thể loại cũng có thể tạo ra tác phẩm báo chí hay. Điều quan trọng nhất,
nh đã nói, là phải vận dụng lí thuyết thể loại vào thực tiễn sao cho đạt
hiệu quả cao nhất. Điều này phụ thuộc vào kinh nghiệm và năng lực
riêng của nhà báo. Dới đây là một số giải pháp:
Một là: nhà báo có thể đan xen nhiều thể loại vào trong một tác
phẩm báo chí, ví dụ: có thể kết hợp ghi nhanh và phản ánh giữa phóng
sự với điều tra, giữa tờng thuật và bình luận Làm nh vậy sẽ giúp tác
phẩm báo chí trở nên sinh động, giảm bớt tính khuôn khổ của thể loại.
Hơn nữa, nếu kết hợp khéo léo rất có thể sẽ tạo ra hiệu ứng đặc biệt
cho tác phẩm ở sự mới lạ và độc đáo.
Hai là: nhà báo có thể linh hoạt trong việc sử dụng thể loại ở
chỗ: không cần tuân theo một trình tự, một thao tác nhất định trong
một thể loại. Nhà báo có thể biến hóa thể loại đó trong khuôn khổ cho
phép nh thay đổi các yếu tố thuộc đặc trng thể loại, tạo ra một vài
phong cách Chẳng hạn nh khi viết tin, nhà báo có thể sắp xếp 5W
theo trật tự khác nhau, có thể thêm yếu tố H hoặc không
Ba là: nhà báo có thể gắn phong cách vào thể loại để tạo ra nét
riêng cho tác phẩm của mình. Điều này phụ thuộc nhiều vào năng lực
4
cá nhân của ngời viết Ví dụ: cùng viết phóng sự nh ng không phải ai
cũng nổi tiếng đợc nh Xuân Ba, Hồ Nghĩa Dũng cùng nổi tiếng nh ng
phong cách của hai nhà báo này lại rất khác nhau.
Nh vậy, nắm kiến thức về thể loại thoi cha đủ, khi làm báo, nhà
báo phải biết vận dụng lí thuyết vào thực tiễn. Có nh vậy, kiến thức
học đợc trong nhà trờng mới phát huy hết đợc hiệu quả.
Gơt, đại thi hào ngời Đắc từng nói: Mọi lí luận là màu xám, chỉ
có hiện thực đời sống mới là cây đời mãi mãi xanh tơi. Nhiều ngời
hiểu câu này theo nghĩa đề cao thực tiễn, phủ nhận lí thuyết. Nhng
theo tôi, màu xám mà Gơt nói đến là màu của đất. Cây phải bám rễ vào
đất mới có thể tồn tại. Nếu không có màu xám (lí luận), thì không thể
có màu xanh (thực tiễn). Mọi thực tiễn đều cần lí luận soi đ ờng. Điều
đó đúng cả trong lĩnh vực báo chí. Vì vậy, với tôi, việc học thể loại là
hết sức cần thiết đối với sinh viên báo chí.
Thể loại báo chí là vấn đề lớn và phức tạp gây nhiều tranh cãi
trong lý luận và thực tiễn báo chí. Hiện nay, có những quan niệm khác
nhau về vấn đề đào tạo. Có một số ngời yêu cầu phải phân chia thể
loại. Số khác lại cho rằng không nên đào tạo nhà báo theo phân chia
thể loại mà chỉ phần thành 2 thể loại: tin và bài. Để thể hiện rõ về quan
điểm của mình trớc vấn đề nên hay không nên phân chia thể loại, ta
hãy tìm hiểu về khái niệm thể loại báo chí.
Có rất nhiều khái niệm về thể loại báo chí. TS. Đinh H ờng định
nghĩa: Thể loại báo chí là hình thức biểu hiện cơ bản, thống nhất và t -
ơng đối ổn định của các bài báo đợc phân chia theo phơng thức phản
ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khác để chuyển tải nội
dung mang tính chính trị - t tởng nhất định. Tác giả Tạ Ngọc Tấn
quan niệm: thể loại báo chí là một khái niệm để chỉ tính quy luật loại
5
hình của tác phẩm báo chí. Thể loại là sự thống nhất có tính quy luật -
lặp lại của các yếu tố trong một tác phẩm báo chí. Tác giả Đức Dũng
lại nhấm mạnh: Cách tổ chức tác phẩm, một kiểu tái hiện đời sống
hiện thực ( ) một phạm vi xác định ứng với một hình thức t ơng đối ổn
đinh. Theo tác giả Trần quang, thể loại là khái quát hóa những đặc
điểm của một nhóm lớn các tác phẩm có cùng thuộc tính về nội dung,
hình thức, cách biểu hiện tác phẩm của một thời đại, một giai đoạn,
một dân tộc hay một nền nghệ thuật thế giới.
Các tác giả tuy diễn đạt quan niệm của mình bằng những câu chữ
khác nhau nhng rất gần nhau về mặt ngữ nghĩa, tất cả đều toát lên đợc
khái niệm chung về thể loại báo chí.
Qua những khái niệm ấy, ta hiểu đợc mục đích của việc phân
chia thể loại báo chí: giúp ta biết cách sử dụng thông tin, t liệu và ngôn
ngữ sao cho đầy đủ, cần thiết, phù hợp nội dung phản ánh để viết một
bài báo.
* Theo tôi, trong vấn đề đào tạo nhà báo cần phải phân chia thể
loại. Bởi vì, điều này mang lại những hiệu quả trong việc học và thực
hành báo chí. Nó cũng có ý nghĩa tích cực cho sinh viên trong quá
trình tác nghiệp sau này.
- Trớc hết việc phân chia thể loại báo chí giúp ta thực hiện đợc
một tác phẩm báo chí đạt chuẩn.
Hiện nay, cả nớc có khoảng 1400 nhà báo chuyên nghiệp đang
hoạt động trên khắp mọi miền tổ quốc. Ngoài ra, có hàng ngàn cộng
tác viên, thông tin viên, các cán bộ ở phòng thông tin tuyên truyền cấp
huyện và cấp xã, mỗi ngày cung cấp cho các cơ quan báo chí hàng
trăm tác phẩm. Họ chủ yếu sống cở địa phơng, chứng kiến nhiều sự
kiện đổi thay quanh mình, có nhiều thông tin song lại không đ ợc đào
6
tạo về chuyên môn nên năng lực hạn chế. Có thể bài báo của họ thông
tin nhiều và có chiều sâu nhng hình thức diễn đạt kém do t liệu không
đợc đặt đúng chỗ.
ở các cơ sở đào tạo ngời làm báo mỗi năm có hàng ngàn sinh
viên nhập học và bấy nhiêu ngời tốt nghiệp đại học. Trong quá trình
học tập nhiều sinh viên báo chí nêu ra vấn đề: mặc dù họ đi thực tế,
thu thập đầy đửt liệu, nhng vẫn rất lúng túng trong việc hoàn thành tác
phẩm. Nhiều ngời viết bài đăng báo những không biết đợc mình đang
viết theo thể loại nào. Thậm chí, các phóng viên trẻ và không ít nhà
báo lâu năm vẫn còn lúng túng trong việc tìm kiếm thông tin và trình
bày tác phẩm báo chí hoàn chỉnh. Nhiều tác phẩm đợc viết theo ý thích
và kinh nghiệm cá nhân mà không đợc trình bày theo một quy tắc nhất
định.
Tất cả những lúng túng, thiếu sót ở trên đều xuất phát từ một
nguyên nhân rất căn bản là họ cha nắm chắc lý thuyết thể loại báo chí.
Nếu phân chia rõ ràng các thể loại tin, tờng thuật, phóng sự, điều tra
và nắm rõ đặc trng của từng thể loại thì ngời làm báo sẽ dễ dàng viết đ-
ợc một bài báo đạt chuẩn. Ví dụ, đặc trng của thể loại tin là mới, ngắn
gọn, súc tích, nhanh chóng, khách quan, có ý nghĩa chính trị xã hội
nhất định. Còn đặc trng của thể loại tờng thuật là thời sự, trực tiếp,
phản ánh sự kiện, vấn đề theo trình tự, diễn biến, mang tính tổng hợp
và thể hiện rõ dấu ấn cá nhân tác giả. Nắm rõ đặc tr ng, sự khác biệt
giữa thể loại tin và thể loại tờng thuật giúp nhà báo sử dụng đúng
thông tin, ngôn ngữ, viết chuẩn, không thứa và không thiếu. Đặc biệt là
trong vấn đề đào tạo, trớc hết muốn đào tạo nhà báo viết hay, viết tốt
phải dạy họ viết đúng. Các nhà báo muốn viết hay, muốn sáng tạo ra
nhiều cách viết, nhiều thể loại mới trớc hết phải nắm vững kiến thức cơ
bản về thể loại báo chí.
7
- Bên cạnh đó, việc phân chia thể loại báo chí giúp ngời làm báo
viết tốt hơn và làm cho tác phẩm báo chí hấp dẫn, lôi cuốn độc giả
hơn. Lúc ấy, khả năng tác động của tác phẩm sẽ tăng lên, mang lại kết
quả tốt hơn cho công tác thông tin.
Phân chia báo chí thành các thể loại : tin, tờng thuật, phóng sự.
Ký, ghi nhanh , phỏng vấn tạo nên sự phong phú cho tác phẩm báo
chí. Thứ nhất là phong phú về phơng pháp và hình thức thể hiện, thứ
hai là phong phú về ngôn ngữ sử dụng. Độc giả thởng thức các tác
phẩm báo chí sẽ không cảm thấy nhàm chán trớc những thay đổi giữa
các thể loại khác nhau.
Thực tế cho thấy hầu hết những tác phẩm báo chí kém hấp dẫn
thờng là những tác phẩm viết sai quy tắc, không thuộc một thể loại nào
cả. Trong đề dẫn của cuộc hội thảo do nhà báo Thế Văn trình bày viết:
Tình trạng thiếu lựa chọn cả về thể loại lẫn ngôn ngữ thể loại, th ờng
dẫn đến tình trạng các bài viết đơn điệu, khô khan. Mặt khác, nhiều
cơ quan báo chí còn căn cứ vào thể loại để chỉ trả tiền nhuận bút. Và
cơ quan báo chí nào sử dụng hợp lý các thể loại trong cách trình bày tờ
báo thì sức hấp dẫn của tờ báo đó mạnh hơn, đặc biệt là thuận tiện cho
ngời đọc trong việc tiếp nhận thông tin. Chẳng hạn, khi ngời đọc muốn
biết cái mới, họ tìm trang tin, khi muốn biết quan điểm của giới báo
chí họ đến trang bình luận Thông tin trên báo chí vì thế mà đến với
ngời đọc theo một phơng thức dễ dàng và đơn giản hơn.
Nh vậy, có thể khẳng định một lần nữa: nên đào tạo nhà báo
theo phân chia thể loại báo chí vì lý luận thể loại là công cụ giúp họ
biết cách sử dụng t liệu cần thiết vừa và đủ để xây dựng một tác phẩm
báo chí. Lý luận thể loại báo chí cũng không làm hạn chế khả năng
sáng tạo của nhà báo. Ngợc lại, trên các nền cơ bản bản về thể loại báo
chí, họ sẽ dễ dàng tạo nên những bài báo hay và những thể loại mới.
8
Vấn đề đợc đặt ra ở đây là trong việc đào tạo báo chí, nên dạy
theo tin + bài hay phân chia thành các thể loại.
Tại sao vấn đề đợc đặt ra, có phải để tìm kiếm câu trả lời cho
nguyên nhân có nhiều tác phẩm. Báo chí kém hấp dẫn, hay là việc các
nhà báo Việt Nam luôn trăn trở tìm kiếm những phơng thức diễn đạt
thích hợp nhằm nâng cao tính hấp dẫn của báo chí. Có thể nói, đối với
công chúng, họ không mấy quan tâm đến lý thuyết hay thực hành thể
loại, mà quan tâm đến chất lợng, hiệu quả quả của nội dung và hình
thức thể hiện tác phẩm. Thậm chí một số giảng viên và nhà báo cho
rằng nhà báo cứ viết mà không cần học thể loại chỉ cần dạy theo
tin và bài báo, vấn đề thể loại là vấn đề lạc hậu . Tuy nhiên phải
nói ngay rằng, đã là nhà báo chuyên nghiệp thì chắc chắn phải am t ờng
và sử dụng tốt thể loại báo chí.
Vấn đề quan trọng đối với một nhà báo là vốn sống, vốn hình
thức, bề dày văn hóa, sự giàu có về ngôn ngữ thể loại và phẩm chất đạo
đức tốt. Đứng trớc một vấn đề phát hiện đợc vấn đề, ngời làm báo phải
có khả năng quan sát tốt hết hợp với suy nghĩ để phân tích, đánh giá
các sự kiện dù là nhỏ nhất, từ đó rút ra những kết luận cần thiết thêm
vào đó là việc khai thác t liệu, khi đã có t liệu trong tay rồi, công việc
quan trọng không lún của nhà bào là phải trình bày bài báo ra sao, viết
thế nào để có một bài báo hay, hấp dẫn, có giá trị, truyền tải thông
điệp của ngời làm báo đến với công chúng một cách hiệu quả nhất.
Sáng tác một tác phẩm trở thành một bài báo không thuộc thể loại nào
cả. Một bài báo hay là theo thể loại với một hệ thống ngôn ngữ, phơng
pháp và hình thức thể hiện đặc trng rõ ràng.
Nhà báo Thế Văn đã viết: Tình trạng thiếu lựa chọn cả về thể
loại lẫn ngôn ngữ thể loại, thờng dẫn dến tình trạng các bài viết đơn
điệu, khô khan, thậm chí không định hình cả về thể loại lẫn ngôn ngữ
9
thể hiện. Chúng ta biết rằng các sự kiện, hiện tợng quá trình xảy ra
trong đời sống xã hội có mức độ giá trị khác nhau . Tùy thuộc vào tình
huống và mục đích cụ thể mà nhà báo lựa chọn một thể loại thích hợp
để chuyển tài nội dung nhằm đạt hiệu quả cao nhất. Đó chính là việc
nghiên cứu đối tợng, phân tích nội dung, phạm vi phản ánh và mục
đích nhất định của tác phẩm. Một câu hỏi đặt ra là thể loại - và thể loại
báo chí đợc nhắc đến nhiều trong cách phân chia vậy thể loại là gì? Có
rất nhiều ý kiến trong việc định nghĩa thể loại, song ta có thể nêu ra
một định nghĩa mang tính chính xác cao: Thể loại là khái quát hóa
những đặc điểm của một nhóm lớn các tác phẩm có cùng thuộc tính về
nội dung, hình thức, cách biểu hiện tác phẩm của một thời đại, một
giai đoạn, một dân tộc hay một nền nghệ thuật thế giới (Từ điển Bách
khoa toàn th Liên Xô năm 1985).
ở Việt Nam hiện này về thể loại báo chí nhìn chung các quan
niệm hầu nh đều thống nhất là thể loại báo chí Việt Nam đang tồn tại
trong 3 nhóm chủ yếu, dù tên gọi có sự khác nhau: nh nhóm thông tấn
hay nhóm tin tức; nhóm chính luận - nghệ thuật; chính luận - văn nghệ
hay nhóm báo chí. Nh tác giả Trần Quang đã viết: Việc phân chia
thành các nhóm thể loại chỉ có tác dụng giúp ngời đọc dễ nhận thức
vấn đề hơn chứ không có tác dụng gì trong việc hớng dẫn sáng tạo báo
chí; bởi vì trong thực tiễn hoạt động báo chí, khi các phóng viên viết
bài, thờng có hiện tợng là những yếu tố của thể loại này đan xen vào
thể loại kìa và ngợc lại. Điều đó hoàn toàn không gây hại đến quá trình
sáng tạo của nhà báo, mà ngợc lại Điều đáng chú ý là khi xây dựng
tác phẩm báo chí, các tác giả cần nhấn mạnh những đặc điểm chủ yếu
và quan trọng nhất của mỗi thể loại. Ví dụ nh khi ngời đọc muốn biết
về cái mới, họ tìm đọc trang tin, khi muốn biết quan điểm của giới báo
chí về một sự kiện nào đó, họ tìm đến trang bình luận Nh vậy sẽ
10
giúp công chúng tiếp nhận tác phẩm phong phú đa dạng, còn tòa soạn
dễ nhận diện đợc thể loại để tổ chức trang báo, chơng trình phát thanh
hay truyền hình, các Website một cách khoa học, phù hợp với quan
điểm và định hớng tuyên truyền của chế độ, của giai cấp. Không chỉ có
vậy, nhiều cơ quan báo chí hiện này còn căn cứ vào thể loại để chi trả
tiền nhuận bút. Tuy vậy, hệ thống thể loại không hề bó hẹp quá trình
sáng tạo của ngời làm báo, cũng nh cuộc sống muôn màu muôn vẻ
đang ngày càng vận động, phát triển. Baos chi nói chung và hệ thống
thể loại báo chí nói riêng cũng vận động không ngừng. Bởi hệ thống
báo chí là một hệ thống mở, nó tiếp nhận những thể loại mới, cũng có
thể bị loại bỏ khi không đáp ứng đợc nhu cầu chuyển tải thông tin ở
thời điểm hiện tại, thêm vào đó là hớng hòa quyện, chuyển hóa giữa
các nhóm và các thể loại góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng và
sinh động của thể loại báo chí nói chung. Nh vậy, sự việc phân chia
các tác phẩm báo chí theo các thể loại báo chí, một mặt là do nhu cầu
của công chúng trong quá trình tiếp nhận thông tin, mặt khác chính là
kết quả quá trình sáng tạo của giới báo chí.
Tài liệu tham khảo
1. Đinh Hờng - Các thể loại báo chí thông tấn, Nxb Đại học
Quốc Gia Hà Nội.
2. Trần Quang - Kỹ thuật viết tin, Nxb Đại học Quốc Gia Hà
Nội
3. Trần Quang - Các thể loại báo chí chính luận , Nxb Đại học
Quốc Gia Hà Nội .
4. Đức Dũng - Viết báo nh thế nào , Nxb Văn hóa - Thông tin.
11

Xem chi tiết: TBC (19)